محقق نشده
زمان اعلام وعده قبل از انتخابات

ریشه‌کن کردن فقر مطلق تا ۱۴۰۰

همرسانی

به‌روزرسانی- تیر ۱۳۹۷

افزایش شدید قیمت ارز و تحولات بازار ایران در سال ۱۳۹۷، روی وضعیت این وعده تاثیر بسزایی دارد.

حتی اگر فرض کنیم طی یک سال گذشته، مطابق برنامه درآمد اقشار ضعیف و کم‌درآمد افزایش پیدا کرده باشد، باز هم افزایش قیمت دلار در بازار ایران باعث شده تا جمعیت بیشتری زیر شاخص بین‌المللی فقر و گرسنگی (۱.۹ دلار با قیمت خرید ۲۰۱۱ یا معادل ۲.۱۳ دلار ۲۰۱۸) می‌گیرند.

با توجه به قیمت غیر رسمی هر دلار آمریکا (دلار سلیمانیه در روز ۱۹ تیر ۱۳۹۷) ۷ هزار و ۸۱۰ باشد، درآمد هر نفر برای قرار گرفتن بالاتر از فقر مطلق باید نزدیک ۱۶ هزار تومان در روز یا ۵۰۰ هزار تومان در روز باشد. اگر این محاسبات را بر اساس قیمت رسمی دلار ۴۲۰۰ تومان انجام دهیم، درآمد هر نفر نباید از ۹ هزار تومان در روز کمتر باشد.

برآورد درآمد مستمری‌بگیران

برنامه دولت برای از بین بردن فقر مطلق افزایش مستمری‌بگیران در مرحله اول و افزایش جمعیت تحت پوشش در مرحله دوم است. در سال ۹۶، حدود ٢ میلیون و ١۵٠ هزار خانوار تحت پوشش کمیته امداد و سازمان بهزیستی قرار داشته‌اند. این در حالی است که گفته می‌شود یک میلیون خانوار دیگر هم در صف دریافت مستمری منتظر ایستاده‌اند.

اگر فرض کنیم مبنای پرداخت مستمری‌ها همچنان مانند سال ۱۳۹۶ باشد و مطابق گفته‌های رییس کمیته امداد، در سال ۹۷، حدود ۱۰ درصد هم به مستمری‌ها اضافه شده باشد، آن وقت می‌توان وضعیت درآمدی افراد تحت پوشش کمیته امداد و سازمان بهزیستی را در سال ۱۳۹۷ چنین برآورد کرد:

RM-Poverty-1

جدول بالا نشان می‌دهد، بر اساس شاخص‌های جهانی فقر مطلق تمام افرادی که منبع درآمدی‌شان مستمری سازمان‌های حمایتی و یارانه‌های نقدی است، حتی با احتساب نرخ دلار رسمی ۴۲۰۰ تومانی زیر فقر مطلق قرار دارند.

برابری قدرت خرید

برای محاسبه دقیق باید برابری قدرت خرید دلار را (با توجه به تورم قیمت‌ها در ایران و تورم دلار آمریکا) در نظر بگیریم.

اگر ۱/۹ دلار را بر اساس برابری قدرت خرید سال پایه ۱۳۹۰ (۲۰۱۱) در نظر بگیریم، ارزش آن در حال حاضر معادل ۶۲۵۰ تومان خواهد بود.

روشن است بر اساس شاخص بین‌المللی فقر، حتی با در نظر گرفتن قدرت برابری خرید دلار آمریکا، بخش بزرگی از مستمری‌بگیران سازمان‌های حمایتی در ایران زیر خط فقر مطلق قرار دارند.

هزینه و درآمد خانوار

مقایسه وضعیت درآمد و هزینه خانوار، ابزار دیگری برای بررسی وضعیت فقر است.

آمار درآمد-هزینه خانوار در سال ۱۳۹۶ هنوز منتشر نشده و معلوم نیست که طرح دولت برای از بین بردن فقر مطلق چه تاثیری در وضعیت دهک‌های مختلف گذاشته است. آخرین برآوردهای روحانی‌سنج از وضعیت فقر مطلق بر اساس آمار سال ۱۳۹۴ است.

فکت‌نامه نیز بر اساس آمار سال ۱۳۹۵ و با در نظر گرفتن مطالعات پیشین مرکز آمار ایران، برآورد کرده بود جمعیت زیر خط فقر مطلق در ایران، بیش از ۱۰ میلیون نفر است.

جمع‌بندی

آنچه مشخص است، از سال ۹۶ میزان مستمری خانواده‌های تحت پوشش سازمان‌های هدایتی افزایش پیدا کرده است. صرف نظر از اینکه برنامه دولت برای افزایش جمعیت تحت پوشش چگونه پیش رود، نوسانات شدید بازار در این روزها سبب شده، تا قدرت خرید در ایران کاهش قابل ملاحظه‌ای پیدا کند.

آمار هزینه و درآمد خانوار هنوز منتشر نشده، اما مشخص است که حتی با احتساب نرخ رسمی دلار ۴۲۰۰ تومانی، مستمری‌های کمیته امداد و سازمان بهزیستی کفاف خروج خانواده‌ها از فقر مطلق را نمی‌دهد.

درآمد افراد تحت پوشش با در نظر گرفتن انواع و اقسام سناریوها (از جمله برابری قدرت خرید) کمتر از استاندارد بین‌المللی فقر مطلق است و این نشان می‌دهد تا اینجای کار برنامه ریشه‌کنی فقر مطلق جواب نداده است.

به همین دلیل روحانی‌سنج این وعده را در نخستین سال فعالیت دولت دوازدهم، در ردیف وعده‌های محقق‌نشده قرار می‌دهد.


یکی از وعده‌های صریح حسن روحانی در انتخابات ۱۳۹۶، ریشه‌کن کردن فقر مطلق در ایران بود.

روحانی چند بار صراحتا قول داد تا پایان دوره دوم ریاست جمهوری او، فقر مطلق در ایران وجود نخواهد داشت.

 

برای تعریف دقیق این وعده باید به چند سوال پاسخ گفت:

۱- تعریف فقر مطلق چیست؟

۲- چند نفر در ایران زیر خط فقر مطلق زندگی می‌کنند؟

۳- برنامه دولت برای ریشه‌کن کردن فقر مطلق چیست؟

۴- آیا طرح دولت می‌تواند فقر طلق را در ایران ریشه‌کن کند؟

۵- برای پیگیری وعده، باید چه چیزهایی را دنبال کنیم؟

۶- معیار ارزیابی وعده چه خواهد بود؟

۱- تعریف فقر مطلق

فقر مطلق، معادل واژه «Extreme poverty»، به معنای وضعیتی است که در آن فرد از منابع ضروری برای ادامه زندگی به‌کلی محروم و از تامین نیازهای اساسی از قبیل خوراک، پوشاک و سرپناه ناتوان است.

در ادبیات عمومی و در مقام اندازه‌گیری، اما شاخص‌های محاسبه را بر اساس معیارهای قابل اندازه‌گیری می‌سنجند و ارزش سبد نیازهای اساسی را، معادل خط فقر قرار می‌دهند.

در ایران آخرین تعریف از خط فقر، برآورد پژوهشگاه آمار ایران از فقر در فاصله سال‌های ۱۳۸۳ تا ۱۳۹۲ است. که بر اساس آن، ۴ سال پیش خط فقر مطلق در ایران ۲۵۲،۰۰۸ تومان در ماه برای هر شهرنشین و ۱۶۶،۰۷۵تومان برای هر روستانشین ایرانی بوده است.

محاسبه دقیق خط فقر مطلق بعد از سال ۱۳۹۲ کار آسانی نیست، چراکه برای این کار نیازمند تحقیقات وسیعی است که در آن ارزش نیازهای اساسی حداقلی، سهم هزینه‌های مختلف و همچنین درآمد افراد مختلف کاملا مشخص باشد.

برای این کار البته آمار «درآمد و هزینه‌های شهری و روستایی» مرکز آمار ایران -که تا سال ۱۳۹۴ منتشر شده- می‌تواند منبع مستندی برای ارزیابی درآمد و سهم بخش‌های مختلف هزینه خانوار در سبد کل هزینه‌ها باشد، اما برای محاسبه خط فقر، باید ارزیابی‌های دقیقی هم از ارزش نیازهای اساسی داشت تا بتوان بر اساس آن اعلام کرد که خط فقر مطلق و نسبی در ایران چقدر است و چه تعدادی از جمعیت ایران زیر خط فقر، زندگی از سر می‌گذرانند.

با این همه می‌توان بر پایه پژوهش‌های سال ۱۳۹۲ و با احتساب تورم سالیانه (بر مبنای تغییر شاخص قیمت‌های بانک مرکزی) خط فقر مطلق را برای سال ۱۳۹۴، در شهر ۳۲۵،۹۱۴ و در روستا ۲۱۴، ۷۱۸ تومان برآورد کرد.

جدول برآورد خط فقر مطلق شهری و روستایی

روزانه (تومان) ماهیانه (تومان) سالیانه (تومان) برآورد خط فقر مطلق
8,285 252,008 3,024,100 خط فقر مطلق شهری در سال ۱۳۹۲
5,460 166,075 1,992,900 خط فقر مطلق روستایی در سال ۱۳۹۲
10,715 325,914 3,910,972 برآورد خط فقر مطلق شهری در سال ۱۳۹۴
7,061 214,780 2,577,354 برآورد خط فقر مطلق روستایی در سال ۱۳۹۴
منبع: پژوهش مرکز آمار (۱۳۹۲) و محاسبه نرخ تورم بر اساس شاخص‌های بها بانک مرکزی

به جز این می‌توان به خط فقر مطلق جهانی هم استناد کرد که بر اساس برآوردهای بانک جهانی از سال ۲۰۱۳ میلادی، معادل  ۱.۹ دلار آمریکا در نظر گرفته شده است.

۲- چه تعدادی از مردم ایران زیر خط فقر زندگی می‌کنند؟

با مراجعه به آمار درآمد و هزینه خانوار شهری و روستایی سال ۱۳۹۴، می‌توان داده‌های خام به دست آمده را بررسی کرد و بر اساس آن برآوردی نسبی از کسانی به دست آورد که زیر خط فقر مطلق قرار دارند.

برآورد درآمد و هزینه‌های پنج دهک نخست خانوار شهری

دهک پنجم دهک چهارم دهک سوم دهک دوم دهک اول خانوار شهری
10.45% 14.03% 4.41% 3.73% 4.51% سهم هر دهک از کل خانوار شهری
1,894,113 2,543,006 799,334 676,081 817,460 تعداد خانوار هر دهک *
3.36 3.24 3.06 2.95 2.16 بعد خانوار هر دهک درآمدی
6,364,221 8,239,339 2,445,962 1,994,438 1,765,713 برآورد جمعیت هر دهک
21,827,100 18,859,500 16,018,800 12,863,000 7,488,300 متوسط درآمد سالیانه خانوار (تومان)
1,818,925 1,571,625 1,334,900 1,071,917 624,025 متوسط درآمد ماهیانه خانوار (تومان)
541,347 485,069 436,242 363,362 288,900 درآمد ماهیانه هر نفر (تومان)
17,798 15,947 14,342 11,946 9,498 درآمد روزانه هر نفر (تومان)
$5.09 $4.56 $4.10 $3.41 $2.71 درآمد روزانه هر نفر (دلار)
5,244,900 4,474,800 3,704,400 3,038,500 2,033,700 متوسط هزینه خوراک سالیانه خانوار (تومان)
437,075 372,900 308,700 253,208 169,475 متوسط هزینه خوراک ماهیانه خانوار (تومان)
24.03% 23.73% 23.13% 23.62% 27.16% نسبت هزینه خوراکی به درآمد
4,277 3,784 3,317 2,822 2,580 هزینه خواراک هر نفر در روز (به تومان)
$1.22 $1.08 $0.95 $0.81 $0.74 هزینه خوراک هر نفر روزانه (به دلار)
منبع: محاسبات داده‌های خام آمارگیری از هزینه و درآمد خانوارهای شهری

* حاصل ضرب سهم هر دهک بر تعداد کل خانوار شهری (برگرفته از داده‌های سرشماری ۱۳۹۴ که تعداد خانوار شهری ۱۸،۱۲۵،۴۸۸ خانواده برآورد شده است)

برآورد درآمد و هزینه‌های پنج دهک نخست خانوار روستایی

دهک پنجم دهک چهارم دهک سوم دهک دوم دهک اول خانوار روستایی
18.85% 14.29% 6.88% 11.25% 10.30% سهم هر دهک از کل خانوار روستایی*
1,144,298 867,481 417,654 682,937 625,266 تعداد خانوار هر دهک
3.89 3.69 3.47 3.18 1.85 بعد خانوار هر دهک درآمدی
4,451,320 3,201,006 1,449,258 2,171,738 1,156,743 برآورد جمعیت هر دهک
12,521,700 10,428,800 8,275,700 5,841,800 2,850,600 متوسط درآمد سالیانه خانوار (تومان)
1,043,475 869,067 689,642 486,817 237,550 متوسط درآمد ماهیانه خانوار (تومان)
268,246 235,519 198,744 153,087 128,405 درآمد ماهیانه هر نفر (تومان)
8,819 7,743 6,534 5,033 4,222 درآمد روزانه هر نفر (تومان)
$2.52 $2.21 $1.87 $1.44 $1.21 درآمد روزانه هر نفر (دلار)
5,857,000 4,678,400 3,853,400 2,976,500 1,505,200 متوسط هزینه خوراکی سالیانه خانوار (تومان)
488,083 389,867 321,117 248,042 125,433 متوسط هزینه خوراکی ماهیانه خانوار (تومان)
46.77% 44.86% 46.56% 50.95% 52.80% نسبت هزینه خوراکی به درآمد
4,125 3,474 3,042 2,564 2,229 هزینه خواراک هر نفر در روز (به تومان)
$1.18 $0.99 $0.87 $0.73 $0.64 هزینه خوراک هر نفر روزانه (به دلار)
منبع: محاسبات داده‌های خام آمارگیری از هزینه و درآمد خانوارهای روستایی

* حاصل ضرب سهم هر دهک بر تعداد کل خانوار روستایی (برگرفته از داده‌های سرشماری ۱۳۹۴ که تعداد خانوار روستایی ۶،۰۷۰،۵۴۷ خانواده برآورد شده است)

با محاسبه این داده‌ها می‌توان گفت، بر اساس برآورد خط فقر سال ۱۳۹۴، یک دهک اول خانوار شهری و ۳ دهک اول خانوار روستایی به طور قطع زیر خط فقر مطلق قرار دارند.

حتی با احتساب شاخص بانک جهانی نیز ۳ دهک اول خانوار روستایی زیر خط فقر مطلق قرار دارند و درآمد روزانه هر نفر زیر ۱.۹ دلار است و کمتر از حداقل هزینه تامین نیازهای اساسی و غذایی است.

وضعیت دهک‌های شهری و روستایی زیر خط فقر مطلق

هزینه خوراک روزانه درآمد روزانه (به دلار) متوسط درامد روزانه جمعیت دهک
2,822 $2.71 9,498 1,765,713 دهک اول شهری
3,317 $3.41 11,946 1,994,438 دهک دوم شهری
2,564 $1.21 4,222 1,156,743 دهک اول روستایی
3,042 $1.44 5,033 2,171,738 دهک دوم روستایی
3,474 $1.87 6,534 1,449,258 دهک سوم روستایی
8,537,890 جمع کل دو دهک نخست شهری و سه دهک نخست روستایی

جدول بالا نشان می‌دهد، سه دهک اول روستایی به طور قطع زیر خط فقر مطلق قرار دارند (درآمد روزانه کمتر از ۱.۹ دلار). درآمد دهک اول خانوار شهری نیز کمتر از برآورد خط فقر مطلق در سال ۱۳۹۴ است و قطعا باید زیر خط فقر محسوب شوند. از سوی دیگر اگرچه درآمد روزانه دهک دوم شهری کمی بیشتر از ۱۰،۷۱۵ تومان است، اما نگاهی به ریزِ هزینه‌ها نشان می‌دهد هزینه خوراک روزانه این دهک، کمتر از دهک سوم روستایی است و به تعبیری توانایی تهیه غذای افراد این دهک کمتر از حد فقر مطلق است، بنابراین طبیعی است که این دهک را نیز زیر فقر مطلق فرض کنیم.

با این حساب می‌توان گفت، طبق برآوردهای موجود، در سال ۱۳۹۴، ۸،۵۳۷،۸۹۰ ایرانی زیر خط فقر قرار داشته‌اند. چیزی حدود ۱۰.۶۸ درصد جمعیت کل ایران که مطابق با اعدادی است که به صورت غیررسمی در رسانه‌ها از آن صحبت می‌شود.

۳- طرح دولت برای از بین بردن فقر مطلق چیست؟

در برنامه دولت دوازدهم که اردیبهشت ماه ۱۳۹۶ از سوی ستاد انتخاباتی حسن روحانی منتشر شد آمده است که در همین راستا، در دولت دوازدهم، برنامه‌ای به منظور بهبود شرایط زندگی ۱۰ میلیون کم درآمدترین جمعیت کشور مورد نظر قرار گرفته است. این برنامه طی سه مرحله مشخص زمانی به اجرا در خواهد آمد.

مرحله اول: که از ابتدای سال ۱۳۹۶و در چارچوب قانون بودجه سال اجرا می­‌شود، میزان مقرری مددجویان کمیته‌‌ی امداد و سازمان بهزیستی افزایش پیدا می­‌کند.

این کار انجام شده است و از ابتدای سال ۱۳۹۶، صورتجلسه زیر، مبنای پرداخت مستمری قرار گرفته است. گفته شده در این مرحله ٢ میلیون و ١٥٠ هزار خانوار تحت پوشش کمیته امداد و سازمان بهزیستی قرار دارند.

عکس وعده فقر مطلق

در مرحله دوم، مستمری پرداختی، مبنا و معیار استاندارد زندگی قرار می‌گیرند و هر کسی که درآمدی کمتر از این استاندارد دارد، می‌تواند از دولت درخواست کند تا مابه‌تفاوت آن را به حسابش واریز کنند.

در مرحله سوم و بعد از سال ۱۳۹۸، استاندارد تعریف شده بر متناسب با رشد اقتصادی و سیاست‌های حمایتی بازنگری خواهد شد.

۴- آیا طرح دولت می‌تواند فقر مطلق را در ایران ریشه‌کن کند؟

در برنامه دولت ادعا شده سطح معیشت ۱۰ میلیون فقیر ایرانی، به ۵ برابر وضع موجود تغییر پیدا کند. برای این وعده دو سناریو می‌توان طراحی کرد:

سناریوی اول- بر اساس حداقل درآمد فعلی خانوار در ابتدای سال ۱۳۹۶

در حال حاضر کمترین درآمد خانوار در ایران، برابر مبلغ یارانه هر نفر ۴۵،۵۰۰ تومان بوده است. برای تحقق افزایش  ۵ برابری باید حداقل درآمد یک نفر ۲۲۷،۵۰۰ تومان باشد. به تعبیری می‌توان گفت در صورت تحقق این قول و با احتساب سطح درآمدی فعلی، ۳ دهک روستایی قطعا از محدوده فقر مطلق بیرون خواهند آمد و این به معنی ریشه‌کن کردن فقر مطلق روستایی خواهد بود.

در صورتی که که در کنار این افزایش، سایر درآمدهای دهک‌های نخست شهری را هم در نظر بگیریم، می‌توان گفت در صورت تحقق این قول، بخش زیادی از جمعیت دو دهک نخست خانوار شهری نیز از مرحله فقر مطلق بالا خواهند آمد و از پس تامین هزینه‌های اساسی و نیازهای اولیه خود برخواهند آمد.

البته این محاسبات بر مبنای سطح درآمد سال ۱۳۹۴ است و باید دید چه تغییراتی در هزینه‌های زندگی در آستانه سال ۱۴۰۰ به وجود خواهد آمد و در آن صورت آیا این افزایش کفاف خروج از فقر مطلق روستایی را خواهد داد.

سناریوی دوم- بر اساس درآمد مستمری‌بگیران

خانواده‌های تحت پوشش کمیته امداد و سازمان بهزیستی نیز (حدود ۲ میلیون و ۱۵۰ هزار خانواده) ماهیانه بین ۵۰ تا ۱۰۰ هزار نفر مستمری داشته‌اند. یک خانواده ۳ نفره ۷۲،۰۰۰ تومان نیز درآمد داشته است. این مستمری در سال ۱۳۹۶ به ۳۲۵،۰۰۰ تومان رسیده است. در صورت تحقق قول ۵ برابری باید میزان مستمری خانواده ۳ نفره به ۳۶۰ هزار تومان افزایش پیدا کند.

این رقم به خودی خود حتی با معیارهای سال ۱۳۹۴، تغییری در وضعیت فقر مطلق جمعیت فقیر ایجاد نمی‌کند. اما در صورت افزوده شدن این رقم به درآمدهای فعلی منجر به کاهش چشمگیر فقر مطلق شود.

نکته‌ مهم:‌

روشن است افزایش مقرری مستمری‌بگیران تا حد ۵ برابر و پوشش همه نیازمندان، به خودی خود منجر به از بین رفتن فقر مطلق نمی‌شود. سنجش فقر مطلق بر اساس نسبت میان هزینه و درآمد سنجیده می‌شود. بنابراین علاوه بر پیگیری افزایش درآمدها باید میزان تغییرات هزینه‌های زندگی را هم دنبال کرد.

۵- برای پیگیری وعده، باید چه چیزهایی را دنبال کنیم؟

بر این اساس برای پیگیری وعده، این موارد را دنبال خواهیم کرد.

گزارش‌های رسمی و معتبر داخلی و بین‌المللی درباره وضعیت فقر در ایران

لایحه و قانون بودجه سالیانه

آیین‌نامه و بخشنامه‌های مربوط به مقرری مستمری‌بگیران کمیته امداد

فراخوان دولت در سال ۱۳۹۷ برای مراجعه نیازمندان به سازمان‌های حمایتی

تغییرات سطح مقرری مستمری‌بگیران در سال ۱۳۹۸

تغییر وضعیت یارانه‌های نقدی دهک‌های درآمدی

آمار سالیانه درآمد و هزینه‌های خانوار شهری و روستایی

برآورد سالانه حداقل درآمد خانوار ایرانی و بخش‌های مختلف هزینه زندگی شهری و روستایی

۶- معیار ارزیابی و سنجش نهایی وضعیت وعده چه خواهد بود؟

با توجه به آغاز فرایند افزایش مقرری مستمری‌بگیران، این وعده در حال حاضر فعال و در حال پیگیری است.

تحقق کامل:

افزایش درآمد حداقلی هر ایرانی به بیش از ۲۲۷،۵۰۰ تومان در ماه

ارتقای وضعیت درآمدی ۳ دهک نخست روستایی و دو دهک نخست شهری از سطح فقر مطلق

تحقق ناقص:

افزایش درآمد حداقلی هر خانوار ۳ نفره به بیش از  ۳۲۵،۰۰۰ تومان در ماه

ارتقای وضعیت حداقل یک دهک شهری و یک دهک روستایی از سطح فقر مطلق